{"id":563,"date":"2018-08-19T06:44:56","date_gmt":"2018-08-19T04:44:56","guid":{"rendered":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/?p=563"},"modified":"2018-08-19T06:44:56","modified_gmt":"2018-08-19T04:44:56","slug":"zaloga-fabryki-amunicji-i-inwestycje-towarzyszace","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/2018\/08\/19\/zaloga-fabryki-amunicji-i-inwestycje-towarzyszace\/","title":{"rendered":"Za\u0142oga Fabryki Amunicji i inwestycje towarzysz\u0105ce"},"content":{"rendered":"

(\u017bycie F\u0141T wydanie specjalne 15-30 kwietnia 1984r.)<\/em><\/p>\n

Fabryka, to nie tylko budynki, maszyny i urz\u0105dzenia, ale przede wszystkim jej za\u0142oga. In\u017cynierowie zatrudnieni tu przed wojn\u0105 opowiadali po jej zako\u0144czeniu, i\u017c docelowe zatrudnienie w zak\u0142adzie mia\u0142o wynie\u015b\u0107 5 tys. pracownik\u00f3w. Wielko\u015b\u0107 t\u0119 mo\u017cna uzna\u0107 za prawdopodobn\u0105, gdy\u017c odpowiada\u0142aby jej powierzchnia produkcyjna wybudowanych ju\u017c hal i innych budynk\u00f3w fabrycznych. Ci sami informatorzy wielko\u015b\u0107 zatrudnienia na dzie\u0144 wybuchu wojny szacowali na oko\u0142o 3 tys. os\u00f3b. Szacunek ten wydaje si\u0119 jednak zawy\u017cony, zw\u0142aszcza w zestawieniu z informacj\u0105 \u00f3wczesnego pracownika biura najmu, a obecnie emerytowanego lekarza medycyny Eliasza Mazika, kt\u00f3ry wielko\u015b\u0107 zatrudnienia tu\u017c przed wybuchem wojny ocenia na oko\u0142o jeden tysi\u0105c os\u00f3b.<\/p>\n

W ostatnich tygodniach przed wybuchem wojny prowadzony by\u0142 masowy nab\u00f3r pracownik\u00f3w do fabryki. Do biura najmu nap\u0142ywa\u0142o wiele poda\u0144 o przyj\u0119cie do pracy. O kolejno\u015bci przyj\u0119\u0107 decydowa\u0142a fachowo\u015b\u0107 i rekomendacje (mog\u0142y one by\u0107 z wojska, gminy, parafii itp). Przedwojenna za\u0142oga rekrutowa\u0142a si\u0119 spo\u015br\u00f3d ludzi b\u0119d\u0105cych ju\u017c wcze\u015bniej pracownikami innych zak\u0142ad\u00f3w podleg\u0142ych PWU, g\u0142\u00f3wnie ze Skar\u017cyska, Radomia wytypowanych pracownik\u00f3w budowlanej firmy Rudzkich i firmy uruchamiaj\u0105cej elektrociep\u0142owni\u0119. Ale najliczniejsza jej cz\u0119\u015b\u0107 wywodzi\u0142a si\u0119 spo\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w okolicznych miejscowo\u015bci. M\u0142odzie\u017c z okolicy mia\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 uczy\u0107 si\u0119 zawodu w gimnazjum me-chanicznym lub na kursach, co do kt\u00f3rych nie ma jednak konkretnych informacji.<\/p>\n

Fachowc\u00f3w wysokiej klasy przyci\u0105ga\u0142y z bardziej uprzemys\u0142iownych rejon\u00f3w Polski wysokie zarobki i perspektywa otrzymania mieszkania w przyfabrycznym osiedlu. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich oddelegowanych by\u0142o tu s\u0142u\u017cbowo. Na temat wysoko\u015bci zarobk\u00f3w w przedwojennej fabryce kr\u0105\u017cy wiele mit\u00f3w. Wed\u0142ug opowiada\u0144, w tym wielu przesadzonych, mo\u017cna wyrobi\u0107 sobie pogl\u0105d, \u017ce realna \u015brednia p\u0142aca by\u0142a jednak realnie wy\u017csza, ni\u017c w obecnej F\u0141T. Natomiast wed\u0142ug znanych indywidualnych wynagrodze\u0144 mo\u017cna okre\u015bli\u0107, \u017ce rozpi\u0119to\u015b\u0107 p\u0142ac pomi\u0119dzy najni\u017cej i najwy\u017cej zarabiaj\u0105cymi wynosi\u0142a jak 1 do 15. Najbardziej uprzywilejowani p\u0142acowo byli pracownicy in\u017cynieryjno-techniczni oraz fachowcy zatrudnieni w narz\u0119dziowni i w wydziale ruchu (mechanicznym i energetycznym).<\/p>\n

M\u00f3wi\u0105c o przedwojennym okresie historii fabryki nale\u017cy poda\u0107 \u2014 cho\u0107by dla ci\u0105g\u0142o\u015bci personalnej \u2014 nazwiska ludzi z kierownictwa zak\u0142adu, a przynajmniej te znane spo\u015br\u00f3d kadry in\u017cynieryjno-technicznej i za\u0142ogi. I tak: dyrektorem naczelnym Fabryki Amunicji Nr 2 w D\u0105browie B\u00f3r by\u0142 in\u017c. Gutkowski, dyrektorem technicznym \u2014 in\u017c. Gokieli, dyrektorem produkcji \u2014 in\u017c. Tyszko, dyrektorem administracyjnym \u2014 Karsz, szefem ruchu \u2014 in\u017c. W. Ostrowski (pe\u0142ni\u0142 te\u017c funkcj\u0119 nadzorcz\u0105 nad inwestycjami), g\u0142\u00f3wnym ksi\u0119gowym \u2014 Hentel, kierownikiem dzia\u0142u gospodarczego \u2014 in\u017c. Siennicki, kierownikiem biura najmu \u2014 Thiel, kierownikiem dzia\u0142u zapalnik\u00f3w \u2014 in\u017c. Cyga\u0144ski, zast\u0119pc\u0105 kierownika jednego z dzia\u0142\u00f3w produkcyjnych i dyrektorem Gimnazjum Mechanicznego \u2014 in\u017c. R. Zwoli\u0144ski.<\/p>\n

Ponadto z fabryk\u0105 tego okresu wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 takie nazwiska, jak: in\u017c. Bia\u0142kowski, in\u017c. Bogacz, in\u017c. Kizler, in\u017c. \u0141ada, in\u017c. Madej, in\u017c. Nowakowski (zgin\u0105\u0142 2 wrze\u015bnia 1939 roku w czasie bombardowania zak\u0142adu), in\u017c. A. Pi\u0142ko (metalurg), in\u017c. Piotrowski (zgin\u0105\u0142 w wypadku na terenie zak\u0142adu), in\u017c. Zlato\u0144ski, in\u017c. \u017bubra\u0144ski i lekarz medycyny Kozak (lekarz zak\u0142adowy). Wielu ludzi zatrudnionych w fabryce przed wojn\u0105 by\u0142o jej pracownikami r\u00f3wnie\u017c po 1948 roku. Mi\u0119dzy innymi byli w\u015br\u00f3d nich: Marian Mizerski, J\u00f3zef Starachowski, Aleksander Rychter, Zygmunt Szlakiewicz, Tadeusz Borkiewicz.<\/p>\n

Od wrze\u015bnia 1938 roku istnia\u0142o Prywatne 3-letnie Gimnazjum Mechaniczne Pa\u0144stwowych Wytw\u00f3rni Uzbrojenia przy Fabryce Amunicji nr 2 w D\u0105browie B\u00f3r (nazwa wg piecz\u0105tki na \u015bwiadectwie Wac\u0142awa Gryczki, \u00f3wcze\u015bnie ucznia klasy I b). Gimnazjum to mie\u015bci\u0142o si\u0119 tymczasowo przy ul. Ko\u015bciuszki w Kra\u015bniku i w roku szkolnym 1938\/39 prowadzi\u0142o dwie klasy pierwsze. Dokona\u0142o ono r\u00f3wnie\u017c naboru uczni\u00f3w do klas pierwszych na rok 1939\/40. Szko\u0142a ta nie zd\u0105\u017cy\u0142a przenie\u015b\u0107 si\u0119 do fabryki przed wybuchem wojny.<\/p>\n

Elita pracownicza, w tym wi\u0119kszo\u015b\u0107 kadry in\u017cynieryjno-technicznej, mieszka\u0142a w Kra\u015bniku i Urz\u0119dowie. Ich zakwaterowanie w prywatnych mieszkaniach refundowane by\u0142o przez fabryk\u0119. Fabryka r\u00f3wnie\u017c organizowa\u0142a dojazdy tych pracownik\u00f3w do zak\u0142adu kilkoma w\u0142asnymi autobusami. Dojazd do pracy odbywa\u0142 si\u0119 ponadto autobusami prywatnej firmy samochodowej utrzymuj\u0105cej regularn\u0105 komunikacj\u0119 mi\u0119dzy Kra\u015bnikiem a Urz\u0119dowem oraz wynajmowanymi kilkoma wozami konnymi.<\/p>\n

Natomiast tzw. pracownicy miejscowi, czyli zamieszkali w Kra\u015bniku oraz w bli\u017cszych i dalszych okolicznych miejscowo\u015bciach, docierali do pracy pieszo lub rowerami, cz\u0119sto z odleg\u0142o\u015bci 20 km.<\/p>\n

Na warunki socjalne stwarzane przez fabryk\u0119 sk\u0142ada\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c sto\u0142\u00f3wka pracownicza, mieszcz\u0105ca si\u0119 w nieistniej\u0105cym ju\u017c baraku nr 15 prowadzona przez prywatnego w\u0142a\u015bciciela E. Rydza. Opr\u00f3cz za\u0142ogi fabryki na jej terenie i w pobli\u017cu zatrudnionych by\u0142o wielu pracownik\u00f3w firm budowlanych. Wprawdzie stan zatrudnienia w firmach by\u0142 bardzo zmienny, ale tu\u017c przed wojn\u0105 \u2014 w II kwartale 1939 roku \u2014 by\u0142 szczytowy i wynosi\u0142 oko\u0142o 7 tys. pracownik\u00f3w.<\/p>\n

Opr\u00f3cz fabryki firmy te prowadzi\u0142y takie budowy, jak: bocznica kolejowa, osiedle mieszkalne, magazyn paliw oraz magazyny przy stacji kolejowej Kra\u015bnik. Zarobki osi\u0105gane przez pracownik\u00f3w firm budowlanych by\u0142y jednak nieco ni\u017csze ni\u017c pracownik\u00f3w fabryki. W grupie tej r\u00f3wnie\u017c najwi\u0119cej zarabiali pracownicy kwalifikowani, jak spawacze, zbrojarze, murarze, najmniej za\u015b tzw. \u201e\u0142opaciarze\u201d. mimo i\u017c przerzucali r\u0119cznie olbrzymie ilo\u015bci ziemi, bo koparek wtedy nie by\u0142o.<\/p>\n

W miejscu obecnego ogrodu \u201eMarzenie\u201d sta\u0142o sze\u015b\u0107 barak\u00f3w \u2014 hoteli robotniczych, w\u0142asno\u015b\u0107 Wojew\u00f3dzkiego Funduszu Pracy (w przybli\u017ceniu odpowiednik obecnego Urz\u0119du Zatrudnienia). Delegatem tego\u017c Funduszu, a jednocze\u015bnie kierownikiem sto\u0142\u00f3wki w tych hotelach, by\u0142 nie\u017cyj\u0105cy ju\u017c Wac\u0142aw Przyby\u0142a. Mieszka\u0144cami byli zar\u00f3wno pracownicy fabryki, jak i firm budowlanych. W czasie okupacji baraki te Niemcy przewie\u017ali do Janowa Lubelskiego.<\/p>\n

Niemal r\u00f3wnolegle, z budow\u0105 fabryki rozpocz\u0119ta zosta\u0142a budowa osiedla mieszkalnego D\u0105browa B\u00f3r, poczynaj\u0105c od dokonania w 1937 r. pomiar\u00f3w terenu. Wiosn\u0105 1938 r. rozpocz\u0119to budow\u0119 sieci wodno-kanalizacyjnej i inne prace przygotowawcze, mi\u0119dzy innymi wykonano prowizoryczne ogrodzenie terenu budowy.<\/p>\n

Jesieni\u0105 1938 roku na plac budowy doprowadzony by\u0142 tor kolejowy. Jego trasa bieg\u0142a r\u00f3wnolegle do obecnych ulic Langego i Lenina, a ko\u0144czy\u0142a si\u0119 w miejscu dzisiejszego skwerku naprzeciwko Domu Kultury (przed budynkiem mieszkalnym przy dzisiejszej ul. Lenina 15). Linia kolejowa umo\u017cliwia\u0142a masowy transport materia\u0142\u00f3w budowlanych i podj\u0119cie w\u0142a\u015bciwej budowy.<\/p>\n

Wed\u0142ug za\u0142o\u017ce\u0144 osiedle D\u0105browa B\u00f3r przewidywane by\u0142o dla 6 tys. mieszka\u0144c\u00f3w. Do wybuchu wojny rozpocz\u0119to i w r\u00f3\u017cnym stopniu zaawansowano budow\u0119 45 budynk\u00f3w, w tym 39 mieszkalnych i 6 og\u00f3lnej u\u017cyteczno\u015bci. Na dzie\u0144 przerwania prac budowlanych (6 wrze\u015bnia 1939 r.) kilka budynk\u00f3w mieszkalnych by\u0142o ju\u017c wyko\u0144czonych, wi\u0119kszo\u015b\u0107 by\u0142a w stanie wyka\u0144czania wn\u0119trz, a tylko trzy lub cztery nie mia\u0142y jeszcze dachu.<\/p>\n

Wspomniane 45 budynk\u00f3w nie stanowi\u0142y jeszcze ca\u0142ego osiedla, gdyz zawiera\u0142y-zaledwie oko\u0142o 570 mieszka\u0144, a uk\u0142ad zbudowanej wcze\u015bniej sieci wodno-kanalizacyjnej wyra\u017anie \u015bwiadczy\u0142 o istnieniu planu dalszej zabudowy. Metra\u017c i standard mieszka\u0144 w poszczeg\u00f3lnych budynkach by\u0142 bardzo zr\u00f3\u017cnicowany. Og\u00f3lnie mo\u017cna by wymieni\u0107 nast\u0119puj\u0105ce rodzaje budowanych mieszka\u0144: kawalerka, jeden pok\u00f3j z kuchni\u0105, dwa pokoje z kuchni\u0105, dwa pokoje z kuchni\u0105 i \u0142azienk\u0105 oraz trzy pokoje z kuchni\u0105, \u0142azienk\u0105 i spi\u017cark\u0105.<\/p>\n

Wybudowane zosta\u0142y r\u00f3wnie\u017c trzy indywidualne jednopi\u0119trowe budynki mieszkalne, tzw. dyrektorki” jako \u017ce zamieszkiwa\u0107 je mieli dyrektorzy fabryki.<\/p>\n

Wszystkie rodzaje mieszka\u0144 posiada\u0142y bie\u017c\u0105c\u0105 wod\u0119, kanalizacj\u0119 i ubikacje oraz instalacj\u0119 elektryczn\u0105. Ogrzewane by\u0142y piecami w\u0119glowymi. Do dyspozycji mieszka\u0144c\u00f3w lokali bez \u0142azienek przeznaczone, by\u0142y \u0142azienki i pralnie wsp\u00f3lnego u\u017cytku, zlokalizowane w piwnicach (jedna \u0142azienka i jedna pralnia na klatk\u0119 schodow\u0105). Jedno i dwupokojowe mieszkanie bez \u0142azienek mia\u0142y bardzo niefunkcjonalny rozk\u0142ad.<\/p>\n

Z sze\u015bciu budynk\u00f3w niemieszkalnych jeden mia\u0142 by\u0107 \u201ekasynem robotniczym\u201d. Obecnie w budynku tvm mie\u015bci si\u0119 Dom Kultury. Drugi, to obecna Szko\u0142a Podstawowa nr 5 \u00a0przed wojn\u0105 przeznaczony na hotel. Trzeci przeznaczony by\u0142 na sklepy. Przybywaj\u0105cy tu po wojnie mieszka\u0144cy nazwali go \u201esmoluchem\u201d. gdy\u017c by\u0142 okopcony, a ponadto mia\u0142 zacieki ze smo\u0142y. Czwarty i pi\u0105ty budowane by\u0142y na du\u017c\u0105 przychodni\u0119 zdrowia (poliklinika). Obecnie mie\u015bci si\u0119 w nich szpital. Sz\u00f3sty budowany obok mie\u015bci\u0107 mia\u0142 \u0142a\u017ani\u0119 i pralni\u0119 miejsk\u0105. Obecnie jest to budynek Przychodni Rejonowej w dzielnicy fabrycznej Kra\u015bnika.<\/p>\n

Og\u00f3lnie o budowie osiedla i fabryki mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce budowano je bardzo szybko i bardzo starannie. Nadz\u00f3r budowlany PWU nie dopuszcza\u0142 do budowy materia\u0142\u00f3w z\u0142ej jako\u015bci. Zdarza\u0142y si\u0119 przypadki zwracania dostawcom ca\u0142ych wagon\u00f3w cementu, bo pr\u00f3bki z niego wykonane nie mia\u0142y w\u0142a\u015bciwej wytrzyma\u0142o\u015bci. Bywa\u0142o te\u017c, \u017ce firma budowlana musia\u0142a rozbiera\u0107 du\u017cy fragment \u015bciany, gdy nadz\u00f3r dopatrzy\u0142 si\u0119 b\u0142\u0119d\u00f3w w k\u0142adzeniu ceg\u0142y.<\/p>\n

Ludzie zatrudnieni na wszystkich stanowiskach musieli pracowa\u0107 dobrze, bo w przeciwnym razie \u0142atwo mogli straci\u0107 prac\u0119, a ponowne jej uzyskanie nie by\u0142o ju\u017c spraw\u0105 prost\u0105. Na zwalniaj\u0105ce si\u0119 jedno miejsce pracy oczekiwa\u0142o za bram\u0105 wielu kandydat\u00f3w.<\/p>\n

Budowa fabryki ko\u0142o Kra\u015bnika wiele zmieni\u0142a w \u017cyciu lokalnej spo\u0142eczno\u015bci. Wielu ludziom przynios\u0142o to zarobki, zaznacza\u0107 si\u0119 zacz\u0119\u0142o systematyczne o\u017cywienie gospodarcze. Zwi\u0119kszy\u0142y si\u0119 zakupy artyku\u0142\u00f3w przemys\u0142owych, zw\u0142aszcza rower\u00f3w i odzie\u017cy, zacz\u0119\u0142y wi\u0119c powstawa\u0107 nowe sklepy. Pojawi\u0142y si\u0119 liczne jad\u0142odajnie. Co zasobniejsi wznosili nowe domy mieszkalne, bo przybysze dobrze p\u0142acili za kwatery. Nawet w okolicznych szko\u0142ach wiejskich wzros\u0142a ilo\u015b\u0107 uczni\u00f3w w starszych klasach, gdy\u017c fabryka przy przyj\u0119ciu do pracy \u017c\u0105da\u0142a \u015bwiadectwa uko\u0144czenia szko\u0142y podstawowej.<\/p>\n

Zainteresowanie nowo budowan\u0105 fabryk\u0105 ros\u0142o w okolicy niemal z dnia na dzie\u0144 i zatacza\u0142o coraz szersze kr\u0119gi. Wzbogaci\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c j\u0119zyk stosowany przez mieszka\u0144c\u00f3w pobliskich miejscowo\u015bci. Zacz\u0119\u0142y funkcjonowa\u0107 takie poj\u0119cia, jak \u201eteren\u201d \u2014 co oznacza\u0142o miejsce budowy fabryki i osiedla, \u201e\u015bcis\u0142y\u201d \u2014 to sama fabryka ogrodzona i strze\u017cona przez stra\u017c przemys\u0142ow\u0105, a \u201ekolonia\u201d \u2014 to nowo powstaj\u0105ce osiedle mieszkalne.<\/p>\n

J\u00f3zef Dzikowski<\/p>\n ","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

(\u017bycie F\u0141T wydanie specjalne 15-30 kwietnia 1984r.) Fabryka, to nie tylko budynki, maszyny i urz\u0105dzenia, ale przede wszystkim jej za\u0142oga. In\u017cynierowie zatrudnieni tu przed wojn\u0105 opowiadali po jej zako\u0144czeniu, i\u017c docelowe zatrudnienie w zak\u0142adzie mia\u0142o wynie\u015b\u0107 5 tys. pracownik\u00f3w. Wielko\u015b\u0107 t\u0119 mo\u017cna uzna\u0107 za prawdopodobn\u0105, gdy\u017c odpowiada\u0142aby jej powierzchnia produkcyjna wybudowanych ju\u017c hal i innych […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-563","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bez-kategorii"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/563","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=563"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/563\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":564,"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/563\/revisions\/564"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=563"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=563"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=563"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}