{"id":572,"date":"2018-08-19T06:53:47","date_gmt":"2018-08-19T04:53:47","guid":{"rendered":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/?p=572"},"modified":"2018-08-19T06:57:01","modified_gmt":"2018-08-19T04:57:01","slug":"los-fabryki-i-osiedla-w-okresie-okupacji","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/2018\/08\/19\/los-fabryki-i-osiedla-w-okresie-okupacji\/","title":{"rendered":"Los fabryki i osiedla w okresie okupacji."},"content":{"rendered":"

(\u017bycie F\u0141T wydanie specjalne 15-30 kwietnia 1984r.)<\/em><\/p>\n

W pierwszym tygodniu wojny, tj. 6 wrze\u015bnia 1939 r., budowa fabryki i osiedla zosta\u0142a przerwana. Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 akcja ewakuacyjna. Nie rozpakowane jeszcze maszyny i wiele zerwanych z fundament\u00f3w za\u0142adowano na wagony i w czterech transportach wys\u0142ano w kierunku Krzemie\u0144ca.<\/p>\n

Ludzie zatrudnieni przy za\u0142adunku w powojennych opowiadaniach szacowali, \u017ce zdo\u0142ano wyekspediowa\u0107 z fabryki oko\u0142o po\u0142ow\u0119 posiadanych przez ni\u0105 maszyn.<\/p>\n

Dok\u0105d dotar\u0142y transporty z maszynami dok\u0142adnie nie wiadomo. Ewakuacj\u0119 przerwano 13 lub 14 wrze\u015bnia, a dyrekcja z niewielk\u0105 grup\u0105 pracownik\u00f3w wyjecha\u0142a do Krzemie\u0144ca na Wo\u0142yniu. Przed wyjazdem dyrekcji znaczna cz\u0119\u015b\u0107 pracownik\u00f3w fabryki otrzyma\u0142a odpraw\u0119 finansow\u0105 w wysoko\u015bci trzymiesi\u0119cznych pobor\u00f3w.<\/p>\n

Obron\u0119 czynn\u0105 fabryki w czasie wojny mia\u0142y zapewni\u0107 dwa przeciwlotnicze karabiny maszynowe ulokowana na budynku nr 12, kt\u00f3rych obs\u0142ug\u0119 stanowi\u0142o kilku podchor\u0105\u017cych. W czasie ataku lotniczego 2 wrze\u015bnia 1939 roku Niemcy bombardowali g\u0142\u00f3wnie fabryczn\u0105 sie\u0107 tor\u00f3w kolejowych prowadz\u0105cych do kolejowej bramy wyjazdowej.<\/p>\n

Okupacja niemiecka w D\u0105browie B\u00f3r rozpocz\u0119ta si\u0119 15 wrze\u015bnia 1939 roku. W tym dniu wojska okupanta wkroczy\u0142y w rejon Kra\u015bnika. Za oddzia\u0142ami frontowymi przyby\u0142a grupa specjalna, kt\u00f3ra dokona\u0142a ogl\u0119dzin fabryki. Jednak niemal do ko\u0144ca 1939 roku, nadz\u00f3r nad maj\u0105tkiem fabryki sprawowa\u0142y kwateruj\u0105ce tu niemieckie oddzia\u0142y wojskowe. W tym czasie przebywali tu jeszcze nieliczni pracownicy przedwojennego kierownictwa fabryki (np. Hentel, kt\u00f3ry rozsprzeda\u0142 pracownikom cz\u0119\u015b\u0107 w\u0119gla z elektrociep\u0142owni na zaopatrzenie zimowe, a Tadeusz Borkiewicz wyp\u0142aci\u0142 w ko\u0144cu 1939 r. pewn\u0105 ilo\u015b\u0107 zapom\u00f3g tym pracownikom, kt\u00f3rzy znale\u017ali si\u0119 w ci\u0119\u017ckiej sytuacji materialnej. In\u017c. Zubra\u0144skiego Niemcy zaanga\u017cowali do konserwacji sieci wodnokanalizacyjnej.<\/p>\n

Poza wy\u017cej wymienionymi okupacja zasta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 kierownictwa by\u0142ej firmy Rudzkich i S-ka. Firma ta w niewielkim zakresie wznowi\u0142a nawet swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107, ile w D\u0105browie B\u00f3r nie egzystowa\u0142a ju\u017c d\u0142ugo, gdy\u017c jej kadra wyjecha\u0142a wiosn\u0105 1940 r. Nieliczni, kt\u00f3rzy pozostali mieszkali w barakach pofirmowych, mi\u0119dzy obecn\u0105 ul. Langego, a drog\u0105 do Urz\u0119dowa. W ko\u0144cu 1939 roku przyjecha\u0142a grupa Niemc\u00f3w z firmy HEINCKEL. Najprawdopodobniej znali ju\u017c oni decyzj\u0119, \u017ce produkcja dla kt\u00f3rej fabryka by\u0142a budowana nie b\u0119dzie uruchamiana. Na tak\u0105 decyzj\u0119 wp\u0142yn\u0119\u0142o prawdopodobnie to, \u017ce pozostawiony przez Polak\u00f3w park maszynowy by\u0142 bardzo niekompletny. Ponadto nie by\u0142o tu jeszcze za\u0142ogi przygotowanej do podj\u0119cia pracy produkcyjnej zwi\u0105zanej z fabryk\u0105 mieszkaniami.<\/p>\n

Znajduj\u0105ce si\u0119 w fabryce maszyny wywo\u017cono od wiosny 1940 roku do Niemiec \u2014 jedne w charakterze z\u0142omu, inne w stanie u\u017cytecznym. Tylko niewielk\u0105 ilo\u015b\u0107 maszyn zgromadzono w hali nr 6, gdzie firma Heinckel przewidywa\u0142a uruchomienie remontu samolot\u00f3w. Na razie jednak samolot\u00f3w nie remontowano, natomiast w podziemiach \u201esz\u00f3stki\u201d urz\u0105dzono magazyny \u017cywno\u015bciowe dla zaopatrzenia wewn\u0119trznego, a w hali wojsko dorywczo remontowa\u0142o swoje pojazdy.<\/p>\n

Latem 1940 roku niemiecka firma, zatrudniaj\u0105ca g\u0142\u00f3wnie \u017byd\u00f3w z Kra\u015bnika, przyst\u0105pi\u0142a do rozbi\u00f3rki ogrodzenia zewn\u0119trznego fabryki. W ko\u0144cu 1940 roku urz\u0105dzono w hali nr 4 wojskowe magazyny \u017cywno\u015bciowe, w magazynie nr 16 \u2014 obok hali G\u0142\u00f3wnego Mechanika – piekarni\u0119 wojskow\u0105, a obok niej w\u0119dzarni\u0119. W ko\u0144cu tego roku wzros\u0142a ilo\u015b\u0107 kwateruj\u0105cego tu wojska, sprzeczne s\u0105 informacje czy rozbi\u00f3rki hali nr 7 dokonano w 1940 r. czy 1941 r. Pewne jest jednak to, \u017ce rozebrano j\u0105 a\u017c do posadzki, a konstrukcj\u0119 przes\u0142ano do zarz\u0105dzanych przez Niemc\u00f3w zak\u0142ad\u00f3w \u201eH. Cegielski\u201d w Poznaniu.<\/p>\n

P\u00f3\u017an\u0105 wiosn\u0105 1941 r. na terenie fabryki, osiedla mieszkalnego oraz w lasach i okolicznych miejscowo\u015bciach kwaterowa\u0142y bardzo du\u017ce grupy wojsk niemieckich, koncentrowanych tu przed atakiem na Zwi\u0105zek Radziecki. Po wymarszu wojska na front wschodni firma Heinckel przyst\u0105pi\u0142a do remontu zwo\u017conych tu kad\u0142ub\u00f3w samolot\u00f3w. W zwi\u0105zku z tym przyby\u0142o wi\u0119cej pracownik\u00f3w tej firmy, kt\u00f3rzy zamieszkali w fabrycznym osiedlu. W budynku administracyjnym nr 2 istnia\u0142a w tym czasie szko\u0142a lotnicza.<\/p>\n

W 1941 roku demontowano te\u017c urz\u0105dzenia elektrociep\u0142owni, ale tak, by nie rozmontowywa\u0107 ich na drobne elementy. Zniszczeniu uleg\u0142a wi\u0119c znaczna cz\u0119\u015b\u0107 budynku elektrociep\u0142owni. Natomiast dla ogrzewania hali nr 6 rozpocz\u0119to w tym roku budow\u0119 ma\u0142ej kot\u0142owni mi\u0119dzy hal\u0105 6 i 4.<\/p>\n

Od sierpnia 1941 r. kilka hal fabrycznych (np. 2, 3, 5) pozostawa\u0142o w dyspozycji niemieckiego przemys\u0142u m\u0142ynarskiego, kt\u00f3ry zorganizowa\u0142 w nich magazyny zbo\u017ca kontygentowego (Getreidelager).<\/p>\n

W jesieni tego\u017c roku na obszarze osiedla mieszkaniowego (na po\u0142udnie od obecnej stacji CPN i magazynu WPHS) rozpocz\u0119to kopcowanie du\u017cej ilo\u015bci ziemniak\u00f3w kontygentowych, zwo\u017conych z kilku gmin. Co wiosn\u0119 okoliczna ludno\u015b\u0107 musia\u0142a ziemniaki te przebiera\u0107 i \u0142adowa\u0107 do wagon\u00f3w, kt\u00f3rymi wywo\u017cono je do Niemiec.<\/p>\n

Nie ma natomiast ca\u0142kowitej pewno\u015bci co do tego, czy istniej\u0105cy w D\u0105browie B\u00f3r ob\u00f3z \u017cydowski zorganizowany by\u0142 w 1941 r. czy w 1942 r., natomiast s\u0105 zapisy, \u017ce by\u0142 on fili\u0105 obozu koncentracyjnego na Majdanku. Wiadomym te\u017c jest, \u017ce \u017bydzi wi\u0119zieni w obozie byli zatrudniani przy r\u00f3\u017cnych pracach w fabryce. Pocz\u0105tkowo ob\u00f3z \u017cydowski zlokalizowany by\u0142 mi\u0119dzy obecn\u0105 ulic\u0105 Mickiewicza i na po\u0142udnie od ulicy D\u0105browszczak\u00f3w. W nast\u0119pnych latach przeniesiony zosta\u0142 do barak\u00f3w przy ogrodzeniu fabryki, na wsch\u00f3d od obecnego terenu nowej kulkowni.<\/p>\n

Opr\u00f3cz \u017byd\u00f3w od 1942 roku pracowali w fabryce przymusowo Junacy (tzw. \u201eBaudienst\u201d) oraz niewielka grupa je\u0144c\u00f3w radzieckich. W 1942 roku cz\u0119\u015b\u0107 funkcji ochronno-warto\u015bciowych wykonywanych dotychczas przez Niemc\u00f3w (Werkschutz) zacz\u0119\u0142y pe\u0142ni\u0107 oddzia\u0142y wielonarodowo\u015bciowe, przez okoliczn\u0105 ludno\u015b\u0107 nazywane \u201eUkrai\u0144cami\u201d. W ma\u0142ej kot\u0142owni pracowa\u0142a kr\u00f3tko grupka Czech\u00f3w, a w hali nr 8 jakie\u015b prace przez kilka tygodni wykonywali Francuzi.<\/p>\n

Latem 1943 r. na kilka tygodni ogrodzono hal\u0119 nr 2 i umieszczono tam Polak\u00f3w aresztowanych w czasie pacyfikacji w okolicach Zaklikowa i Borowa. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wi\u0119zionych przebywa\u0142a na parterze tej hali, a cz\u0119\u015b\u0107 prawdopodobnie tych bardziej podejrzanych w piwnicy. Po odtransportowaniu wi\u0119\u017ani\u00f3w wagonami w nieznanym kierunku, zlikwidowano ogrodzenie. Dociekliwi pracownicy \u2014 Polacy zastali w piwnicy \u015blady krwi, a jak twierdz\u0105 niekt\u00f3rzy, obok hali by\u0142o kilka mogi\u0142, z kt\u00f3rych cia\u0142a zabrane zosta\u0142y przez rodziny po wyzwoleniu.<\/p>\n

W pocz\u0105tku 1944 roku w fabryce ulokowa\u0142y si\u0119 dwie grupy remontowe pojazd\u00f3w wojskowych. Jedna grupa remontowa\u0142a samochody, a druga pojazdy g\u0105sienicowe. Polacy nazywali je \u201eGiekamot\u201d, prawdopodobnie by\u0142a to nazwa spolszczona i skr\u00f3cona. Od wiosny tego\u017c roku Niemcy likwidowali kopce ziemniaczane, potem magazyny zbo\u017ca, a nast\u0119pnie \u017cywno\u015bciowe magazyny wojskowe. Zlikwidowa\u0142 te\u017c swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 oddzia\u0142 firmy Heinckla. Z osiedla wyjechali mieszkaj\u0105cy tu Niemcy. Najd\u0142u\u017cej pracowa\u0142y w fabryce grupy remontuj\u0105ce pojazdy wojskowe. Obserwuj\u0105c stopniowo nast\u0119puj\u0105c\u0105 ewakuacj\u0119 uciekali junacy, a tak\u017ce cywilni pracownicy \u2014 Polacy. Ci cywilni Polacy w czasie pracy zdobywali tu amunicj\u0119 dla partyzant\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie z pojazd\u00f3w przywo\u017conych z frontu.<\/p>\n

Niejasny jest los reszty znajduj\u0105cych si\u0119 tu \u017byd\u00f3w, a byli podobno w\u015br\u00f3d nich specjali\u015bci \u2014 elektrycy, mechanicy i inni fachowcy. Znane s\u0105 opowiadania, \u017ce reszt\u0119 \u017byd\u00f3w skierowano do oboz\u00f3w zag\u0142ady, ale s\u0105 te\u017c i takie, wg. kt\u00f3rych \u017byd\u00f3w pop\u0119dzono za Wis\u0142\u0119, a stamt\u0105d skierowano do fabryk w Czechach.<\/p>\n

\u201eUkrai\u0144cy\u201d w ostatnich dniach okupacji otrzymali rozkaz wycofania si\u0119 za Wis\u0142\u0119, ale podobno zaistnia\u0142y w\u015br\u00f3d nich rozbie\u017cno\u015bci co do wykonania rozkazu i dosz\u0142o mi\u0119dzy nimi do strzelaniny. Ostatni Niemcy w D\u0105browie B\u00f3r, to wojsko frontowe wycofuj\u0105ce si\u0119 w kierunku Wis\u0142y.<\/p>\n

Spo\u015br\u00f3d wielu narodowo\u015bci, kt\u00f3re w czasie okupacji przewin\u0119\u0142y si\u0119 przez D\u0105brow\u0119 B\u00f3r i fabryk\u0119, najgorzej traktowani przez Niemc\u00f3w byli \u017bydzi. Liczne ich mogi\u0142y pojedyncze i zbiorowe znajdowa\u0142y si\u0119 na terenie fabryki, osiedla i w przyleg\u0142ych lasach. R\u00f3wnie\u017c \u017ale traktowani byli je\u0144cy radzieccy. Los Polak\u00f3w by\u0142 bardzo r\u00f3\u017cny, najgorzej by\u0142o wi\u0119\u017aniom w hali nr 2. G\u0142odni i \u017ale traktowani byli przymusowo pracuj\u0105cy tu junacy. Stosunkowo najzno\u015bniej mieli dobrowolnie pracuj\u0105cy Polacy. Praca ta dawa\u0142a im te\u017c zabezpieczenie przed wysy\u0142k\u0105 na przymusowe roboty do Niemiec.<\/p>\n

Nieznana jest te\u017c liczba ludzi, kt\u00f3rzy zgin\u0119li tu w czasie okupacji. Ci, u kt\u00f3rych szuka\u0142em informacji, najcz\u0119\u015bciej okre\u015blali t\u0119 wielko\u015b\u0107 na kilkaset os\u00f3b. Postawiony w wiele lat po wojnie przez miejscowych harcerzy pomnik przy drodze do Urz\u0119dowa nie stoi na miejscu jakiej\u015b masowej mogi\u0142y. Jest on tylko symbolem maj\u0105cym zwraca\u0107 uwag\u0119 przechodni\u00f3w, \u017ce byl w lesie ob\u00f3z i \u017ce gin\u0119li tu ludzie.<\/p>\n

Nie obliczona jest te\u017c wielko\u015b\u0107 strat materialnych jakie w czasie wojny i okupacji ponios\u0142a fabryka. G\u0142\u00f3wn\u0105 ich pozycj\u0119 stanowi\u0142y utracone maszyny i urz\u0105dzenia fabryczne, mniejsze natomiast straty by\u0142y w budynkach.<\/p>\n

J\u00f3zef Dzikowski<\/p>\n ","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

(\u017bycie F\u0141T wydanie specjalne 15-30 kwietnia 1984r.) W pierwszym tygodniu wojny, tj. 6 wrze\u015bnia 1939 r., budowa fabryki i osiedla zosta\u0142a przerwana. Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 akcja ewakuacyjna. Nie rozpakowane jeszcze maszyny i wiele zerwanych z fundament\u00f3w za\u0142adowano na wagony i w czterech transportach wys\u0142ano w kierunku Krzemie\u0144ca. Ludzie zatrudnieni przy za\u0142adunku w powojennych opowiadaniach szacowali, \u017ce […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-572","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bez-kategorii"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/572","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=572"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/572\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":578,"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/572\/revisions\/578"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=572"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=572"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/80lat.flt.krasnik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=572"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}